Skip links

Araştirma Görevlileri İçin Hususi Damgali (Yeşil) Pasaport Hakkı Değerlendirme ve Gerekçeli Raporumuz

 

Araştırma görevlilerinin hususi damgalı (yeşil) pasaport alamaması, hizmet yılı veya eğitim düzeyi eksikliğinden değil; Türk idare hukukundaki “Kadro Derecesi” ile “Kazanılmış Hak Aylık Derecesi” arasındaki ayrım ve kadro ihdas sistemindeki yapısal kısıtlamadan kaynaklanmaktadır.

  • 5682 Sayılı Pasaport Kanunu (Madde 14/A): Kanun maddesine göre hususi damgalı pasaport verilebilmesi için ilgilinin “Birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek suretiyle sözleşmeli çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri” şartını sağlaması emredilmiştir.
  • Kadro Derecesi Engeli (2914 Sayılı Kanun ve 2 Sayılı CBK Cetvelleri): Üniversitelerdeki akademik kadrolar Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ve 2914 sayılı Yükseköğretim Personel Kanunu uyarınca ihdas edilir. İlgili norm kadro ve kadro ihdas cetvellerinde araştırma görevlileri için tahsis edilen kadro dereceleri yalnızca 4, 5, 6 ve 7. derecelerle sınırlandırılmıştır. Araştırma görevlileri için 1., 2. veya 3. derece kadro tanımı mevzuatta bulunmamaktadır.
  • Kazanılmış Hak vs. Kadro Derecesi İkilemi: Doktorasını bitirmiş, 10–15 yıl hizmet vermiş bir araştırma görevlisinin kazanılmış hak aylık derecesi ile emekliliğe esas derecesi 1. derecenin 4. kademesine (1/4) kadar yükselebilmektedir. Ancak kişi fiilen 4. dereceli “Araştırma Görevlisi” kadrosunu işgal ettiği için, kurumlar başvuruları doğrudan reddetmektedir.

Kamudaki Diğer Memurlarla Kıyaslama ve Sendikal Adaletsizlik

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabi çalışan genel idare hizmetleri sınıfındaki lisans mezunu memurlar (şef, memur, mühendis, öğretmen, polis vb.), kıdem ve hizmet yıllarını tamamladıkça kurumlarındaki 1, 2 ve 3. derece kadrolara atanabilmektedir. Bu unvanlarda söz konusu üst derece kadrolar ihdas edilmiş durumdadır.

Akademide ise doçent ve profesörler zaten bu derecelerde görev yapmaktadır. Buna karşılık, üniversitede tez üreten, laboratuvarda çalışan, uluslararası indeksli yayın çıkaran ve doçentlik unvanını almış olmasına rağmen kadro bekleyen doktoralı araştırma görevlileri, yapay bir mevzuat barajı (kadro tavanı) nedeniyle dışlanmaktadır. Bu durum Anayasa’nın 10. maddesindeki kanun önünde eşitlik ilkesi ve liyakat prensipleriyle açıkça çelişmektedir.

Araştırma Görevlileri İçin Yeşil Pasaportun Zaruri Olma Nedenleri

Vize Randevusu Krizleri ve Kongre Kaçırmaları: Uluslararası bilimsel kongre ve konferansların bildiri kabul tarihleri ile kongre tarihi arasındaki süre çoğunlukla 1–2 aydır. Randevu süreleri aylar sonrasına verildiğinden araştırmacılar kabul aldıkları sempozyumlara katılamamaktadır.

 

Akademik Hareketlilik ve Doktora Sonrası Araştırma (Post-doc): Genç araştırmacıların dünya standartlarında bilim üretebilmesi için yabancı üniversite arşivlerine, laboratuvarlara ve araştırma merkezlerine kısa veya orta vadeli ziyaretler yapması zorunludur.

 

Mali Yük ve Ret Oranları: Vize başvuru harçları, aracı kurum komisyonları ve tercüme masrafları ciddi bir orana ulaşmakta, artan vize retleri araştırmacıları maddi ve manevi yıkıma uğratmaktadır.

 

Hizmet Damgalı (Gri) Pasaportun Yetersizliği: Üniversite görevlendirmesiyle verilen gri pasaport yalnızca resmî görevlendirme gün sayısıyla sınırlıdır. Rektörlük ve valilik bürokratik onay süreçleri haftalarca sürmekte; araştırmacının bağımsız çalışma ziyaretlerini veya kütüphane taramalarını kapsamamaktadır.

 

Beyin Göçünü Engelleme: Dolaşım hakkı kısıtlanan genç bilim insanları akademik olarak izole edilmekte, bu durum Türkiye’deki bilimsel motivasyonu baltalayarak beyin göçünü hızlandırmaktadır.

 

Kamu Kaynaklarının Korunması ve Tasarruf Tedbirleri (Mali Zaruret): TÜBİTAK (2214-A, 2219, 2224), BAP (Bilimsel Araştırma Projeleri) veya Erasmus+ / Ufuk Avrupa (Horizon Europe) bütçelerinden desteklenen yurt dışı görevlendirmelerde; vize başvurularının reddedilmesi veya kongre tarihinden sonra sonuçlanması nedeniyle yanmış uçak biletleri, iade edilemeyen konaklama bedelleri ve kongre kayıt ücretleri doğrudan kamu zararı oluşturmaktadır. Ayrıca her vize başvurusunda yabancı ülke konsolosluklarına ve aracı kurumlara ödenen yüzlerce avroluk vize/hizmet harçları, milli servetin yurt dışına aktarılması anlamına gelmektedir. Vize randevularındaki sistemsel hatalardan kaynaklı aksaklıklar nedeniyle(randevu verilememesi, randevu tarihinin ertelenememesi vb.) başvuru yapan araştırmacıların maddi kaybı olmaktadır.

 

Doçentlik ve Akademik Atama Kriterlerinin İfası (Kariyer Zarureti): Üniversitelerin kendi Senato atama kriterleri ve Üniversitelerarası Kurul (ÜAK) Doçentlik başvuru şartları; uluslararası kongrelerde bildiri sunmayı, uluslararası ortaklı projelerde yer almayı ve yurt dışı deneyimini zorunlu kılmaktadır. İdarenin kendi personeline “Uluslararası etkinlik yapmazsan yükselemezsin” şartı koşup, aynı anda “Kadro dereceni 4’te tuttuğum için sana yeşil pasaport vermiyorum” demesi, hukuk devletinde “İdarenin Kendi Eylemiyle Çelişmemesi” ilkesinin açık ihlalidir.

 

Uluslararası Projelerde (Horizon Europe, Erasmus+, İkili İşbirlikleri) Saha ve Konsorsiyum Hareketliliği: Araştırma görevlileri, uluslararası projelerin mutfağında (veri toplama, laboratuvar deneyi, uluslararası saha araştırması, ulusötesi proje toplantıları ve çalışma ziyaretleri) fiilen çalışan ana insan kaynağıdır. Konsorsiyum toplantılarına veya acil saha çalışmalarına vize engeli nedeniyle katılamayan Türk akademisyenler, Türkiye’deki üniversitelerin uluslararası projelerde “güvenilir ve aktif ortak” olma vasfını zedelemekte, ülkenin bilimsel diplomasi gücünü düşürmektedir.

 

11. ve 12. Kalkınma Planları ile YÖK “Uluslararasılaşma” Stratejisi: Türkiye’nin üst politika belgelerinde ve YÖK’ün “Araştırma Üniversiteleri” vizyonunda üniversitelerin dünya sıralamalarındaki (QS, THE, ARWU) yerini yükseltmek temel hedef olarak belirlenmiştir. Bu sıralamalardaki en kritik metriklerden biri “Uluslararası Görünüm ve Uluslararası Ortaklı Yayın/Proje” oranıdır. Üniversitelerin en genç, yabancı dil yetkinliği en yüksek ve dinamik kadrosu olan araştırma görevlilerini vize kuyruklarında bekletmek, devletin kendi Kalkınma Planı hedefleriyle çelişmektedir.

Hizmet Damgalı (Gri) Pasaportun Çözüm Olmayışı (Bürokratik Tıkanıklık): İdare tarafından sıklıkla öne sürülen “Görevlendirmelerde Gri Pasaport (Hizmet Damgalı) alabilirsiniz” argümanı sahadaki gerçeklerle uyuşmamaktadır:

  • Gri pasaport yalnızca yönetim kurulu kararı ve rektörlük onayıyla, sadece görev süresini kapsayacak şekilde (kongre/proje günleriyle sınırlı) verilmektedir. 
  • Kısa süreli tek bir etkinlik için alınan gri pasaportlar için her defasında araştırmacılar için maliyet oluşturmakta. Bu maliyet ve süreçler nedeniyle motivasyon kaybı uluslararası projelerde araştırmacılarımızın daha etkin olup ülkemize kaynak getirmesinin önünde engel oluşturmaktadır.
  • Pek çok bilimsel araştırma, yaz okulu, kendi imkanlarıyla/bursla gidilen arşiv ve saha çalışmaları veya kısa süreli akademik ağ kurma (networking) faaliyetleri resmi “görevlendirme ve yolluk/yevmiye” kapsamına alınmadığı için gri pasaport düzenlenmemektedir.
  • Gri pasaport süreçlerindeki bürokratik gecikmeler ve bazı Schengen ülkelerinin gri pasaporta dahi ön bildirim/vize şartı getirme eğilimleri, yeşil pasaportu ikame edememektedir.

 

 

 

ÖGESEN Gerekçeli Raporumuz


Üniversitelerimizin bilimsel üretiminin omurgasını oluşturan binlerce araştırma görevlisi, uluslararası bilimsel dolaşım hakkından fiilen mahrum bırakılmaktadır.

5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14. maddesinin (A) bendinde hususi damgalı pasaport verilebilmesi için “1., 2. ve 3. derece kadrolarda bulunma” şartı aranmaktadır. Devlet memurları hizmet yılı ve kıdem şartlarını karşıladıklarında 1-3. derece kadrolara yükselebilirken, araştırma görevlileri için ilgili kadro cetvellerinde sadece 4, 5, 6 ve 7. dereceler ihdas edilmiştir.

Bunun sonucunda; doktora derecesini tamamlamış, 15 yılı aşkın süredir devlete hizmet eden ve kazanılmış hak aylık derecesi ile emeklilik keseneği 1. dereceye (1/4) ulaşmış bir araştırma görevlisi dahi salt kadro unvanı 4. derece ile sınırlandırıldığı gerekçesiyle yeşil pasaport alamamaktadır.


– Eşitlik İlkesinin İhlali: Anayasa’nın 10. maddesinde düzenlenen “Kanun Önünde Eşitlik” ilkesi gereğince, aynı hizmet süresine, benzer unvana ve 1. derece kazanılmış hak aylığına sahip diğer kamu görevlileri yeşil pasaport alabilirken, bilimsel faaliyet yürüten araştırmacıların bu haktan yararlanamaması kamu vicdanını zedelemektedir.

– Şekli Hukukun Esasa Üstün Tutulması: İdarenin ve yargı mercilerinin “kazanılmış hak derecesi” yerine yalnızca “ihdas edilen kadro derecesini” esas alan katı yorumu liyakat ve kıdem kıstasını işlevsiz hale getirmektedir.


– Bilimsel Faaliyetlerin Aksatılması: Son yıllarda Türk vatandaşlarına yönelik uygulanan katı vize politikaları, araştırmacıların kongrelere katılımını fiilen imkânsız kılmaktadır.

– Hizmet (Gri) Pasaportunun Eksikliği: Gri pasaport sadece resmî görev süresiyle sınırlı olup, bürokratik hantallığı nedeniyle sorunu çözmemektedir.


Bu mağduriyetin giderilmesi için idari ve yasal olarak iki alternatif yol bulunmaktadır:

(Doğrudan Kanun Maddesi Değişikliği):
5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14’üncü maddesinin birinci fıkrasının (A) bendine şu cümlenin eklenmesi:
“Devlet üniversiteleri ile vakıf üniversitelerinde fiilen çalışan araştırma görevlilerinden, kazanılmış hak aylık derecesi 1, 2 veya 3 olanlar ile mesleki kıdemi bu derecelere tekabül edenler kadro derecesi şartına bakılmaksızın bu haktan yararlanır.”
ya da ,
(Kadro İhdas Düzenlemesi):
Genel Kadro ve Usulü Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile 2914 sayılı Kanun kapsamında tahsis edilen Araştırma Görevlisi kadro cetvellerine 1., 2. ve 3. derece kadroların eklenmesi.

Talebimiz,
Ülkemizin bilimsel kalkınmasını hızlandırmak ve mevcut eşitsizliği ortadan kaldırmak amacıyla; araştırma görevlilerinin kazanılmış hak aylığı derecesi 1, 2 ve 3 olanlarının hususi damgalı pasaporttan yararlandırılması yönündeki yasal düzenleme ivedilikle hayata geçirilmelidir.

ÖĞRETİM ELEMANLARI SENDİKASI (ÖGESEN)